به گزارش افق رسانه، انتشار نسخه ۲۰۲۶ شاخص جهانی نوآوری (Global Innovation Index) از سوی سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO)، بار دیگر جایگاه خوشه‌های علم و فناوری را در توسعه نوآوری جهانی مورد توجه قرار داده است.
در این رتبه‌بندی، تهران تنها خوشه ایرانی حاضر در میان ۱۰۰ خوشه برتر علم و فناوری جهان است؛ جایگاهی که از تمرکز قابل توجه فعالیت‌های علمی و فناورانه در پایتخت حکایت دارد.
جعفر مهراد، استاد پیشکسوت دانشگاه شیراز و بنیانگذار مؤسسه ISC، در گفت‌وگو با خبرنگار فارس، با اشاره به جایگاه تهران در این رتبه‌بندی اظهار کرد: تهران در سال ۲۰۲۶ از نظر اندازه خوشه در رتبه ۶۵ جهان قرار گرفته و از نظر شدت نوآوری متناسب با جمعیت، رتبه ۸۸ را کسب کرده است.
وی افزود: تهران در سال ۲۰۲۵ از نظر اندازه خوشه در رتبه ۶۳ و از نظر شدت نوآوری در رتبه ۸۵ قرار داشت. این تغییرات نشان می‌دهد که جایگاه پایتخت در هر دو معیار اندکی تنزل یافته است؛ با این حال، حضور تهران در میان ۱۰۰ خوشه برتر جهان، ظرفیت علمی و فناورانه کشور را در یکی از مهم‌ترین ارزیابی‌های بین‌المللی نوآوری نمایان می‌کند.
تهران؛ کانون فعالیت‌های علمی و فناورانه ایران
مهراد با اشاره به شاخص‌های ارزیابی خوشه‌های علم و فناوری گفت: شاخص جهانی نوآوری، عملکرد نوآورانه اقتصادها را با استفاده از مجموعه‌ای از معیارهای مرتبط با نهادها، آموزش، زیرساخت، تولید دانش و فناوری، بازار و فعالیت‌های اقتصادی بررسی می‌کند.
وی ادامه داد: در ارزیابی خوشه‌های علم و فناوری، سه مؤلفه اصلی شامل انتشارات علمی، درخواست‌های ثبت اختراع از مسیر معاهده همکاری ثبت اختراع (PCT) و معاملات سرمایه‌گذاری خطرپذیر مورد توجه قرار می‌گیرد. بنابراین، یک خوشه نوآوری صرفاً منطقه‌ای با دانشگاه‌های متعدد یا تولید علمی بالا نیست، بلکه محدوده‌ای جغرافیایی است که فعالیت‌های علمی، اختراعی و سرمایه‌گذاری در آن تراکم قابل توجهی دارند.
بنیانگذار مؤسسه ISC با اشاره به داده‌های منتشرشده درباره خوشه تهران بیان کرد: بر اساس اطلاعات گزارش‌شده در شاخص ۲۰۲۶، تهران ۴۰۵ درخواست ثبت اختراع از مسیر PCT و ۱۰۷ معامله سرمایه‌گذاری خطرپذیر در بازه‌های زمانی مورد استفاده این شاخص داشته است. سهم مقالات علمی تهران از کل جهان نیز حدود ۰.۷ درصد گزارش شده است.
وی تأکید کرد: این آمار باید با توجه به تعریف خوشه و دوره زمانی هر شاخص بررسی شود؛ چراکه شمار درخواست‌های ثبت اختراع از مسیر PCT با کل اختراعات ثبت‌شده در ایران یکسان نیست و تعداد معاملات سرمایه‌گذاری خطرپذیر نیز معادل ارزش مالی سرمایه‌گذاری‌ها نیست.
ظرفیت علمی تهران؛ فرصتی برای توسعه نوآوری
این استاد پیشکسوت دانشگاه شیراز با بیان اینکه تولید علم یکی از پایه‌های اصلی نوآوری است، اظهار کرد: تعداد مقالات علمی به‌تنهایی برای ارزیابی ظرفیت نوآوری کافی نیست. مقالات بخشی از خروجی نظام پژوهش را نشان می‌دهند، اما اختراع، توسعه محصول، ایجاد شرکت‌های فناور و جذب سرمایه نیز از مراحل تبدیل دانش به ارزش اقتصادی و اجتماعی هستند.
وی افزود: در نظام‌های نوآوری پیشرو، دانشگاه‌ها و مؤسسات پژوهشی در کنار شرکت‌های فناور، سرمایه‌گذاران و مراکز توسعه فناوری فعالیت می‌کنند. ارتباط میان این بازیگران می‌تواند به تبدیل یافته‌های علمی به فناوری‌های قابل استفاده کمک کند.
مهراد ادامه داد: از این منظر، ظرفیت علمی تهران می‌تواند زمینه‌ای برای توسعه بیشتر فعالیت‌های فناورانه باشد. برای شناخت دقیق‌تر این ظرفیت، لازم است کیفیت و حوزه موضوعی مقالات، استنادهای علمی، ماهیت اختراعات، ارتباط میان پژوهش‌های دانشگاهی و اختراعات و همچنین نوع و ارزش سرمایه‌گذاری‌ها بررسی شود.
وی خاطرنشان کرد: تفاوت میان رتبه تهران از نظر اندازه خوشه و شدت نوآوری را نمی‌توان به‌تنهایی نشانه ضعف قطعی در تجاری‌سازی علم دانست؛ زیرا این دو معیار متفاوت‌اند و هر یک به ترکیب شاخص‌ها و نحوه نرمال‌سازی وابسته است. با این حال، بررسی این تفاوت می‌تواند به شناسایی زمینه‌های تقویت ارتباط میان تولید علم و دستاوردهای فناورانه کمک کند.
چرا تهران تنها خوشه ایرانی در فهرست برترین‌های جهان است؟
مهراد با اشاره به ظرفیت علمی شهرهای مختلف کشور گفت: ایران دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی متعددی در شهرهایی مانند اصفهان، شیراز، مشهد و تبریز دارد؛ اما وجود دانشگاه‌های معتبر یا تولید علمی قابل توجه در یک شهر، به‌خودی‌خود برای قرار گرفتن آن در فهرست خوشه‌های برتر کافی نیست.
وی توضیح داد: بر اساس روش سازمان جهانی مالکیت فکری، شناسایی خوشه‌ها به تراکم مکانی فعالیت‌های مرتبط با مقالات علمی، مخترعان و سرمایه‌گذاری خطرپذیر وابسته است. به همین دلیل، فعالیت‌های علمی پراکنده در چند شهر ممکن است با وجود ظرفیت پژوهشی مناسب، در قالب یک خوشه واجد شرایط ظاهر نشوند.
بنیانگذار مؤسسه ISC افزود: حضور تهران در میان ۱۰۰ خوشه برتر به معنای نبود فعالیت نوآورانه در سایر شهرهای ایران نیست؛ این فهرست تنها خوشه‌هایی را پوشش می‌دهد که بر اساس معیارهای تعیین‌شده به آستانه ورود رسیده‌اند.
وی تأکید کرد: برای شناخت ظرفیت‌های علمی و فناورانه کشور، باید علاوه بر تمرکز فعالیت‌ها در تهران، امکان شکل‌گیری و توسعه خوشه‌های نوآوری در دیگر مناطق ایران نیز بررسی شود. تحلیل آدرس‌های سازمانی مقالات، مکان فعالیت مخترعان و توزیع جغرافیایی شرکت‌های فناور می‌تواند تصویر دقیق‌تری از وضعیت موجود ارائه کند.
الگوگیری از قطب‌های برتر نوآوری جهان
این استاد پیشکسوت دانشگاه شیراز با اشاره به رتبه‌بندی سال ۲۰۲۶ گفت: خوشه شنژن–هنگ‌کنگ–گوانگژو در جایگاه نخست جهان قرار دارد و توکیو–یوکوهاما و سن‌خوزه–سانفرانسیسکو در رتبه‌های بعدی هستند. پکن و سئول نیز در میان پنج خوشه برتر جهان قرار گرفته‌اند.
وی ادامه داد: اهمیت این خوشه‌ها فقط به حجم مقالات یا شمار اختراعات محدود نیست. برخی در ثبت اختراع، برخی در تولید علمی و برخی دیگر در معاملات سرمایه‌گذاری خطرپذیر برجستگی بیشتری دارند. برای مثال، خوشه پکن در انتشار علمی قدرت قابل توجهی دارد، در حالی که خوشه‌های آمریکایی مانند سن‌خوزه–سانفرانسیسکو از مراکز مهم سرمایه‌گذاری خطرپذیر به شمار می‌روند.
مهراد بیان کرد: این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که نوآوری جهانی از یک الگوی واحد پیروی نمی‌کند و مزیت خوشه‌ها به ترکیب و پیوند میان اجزای نظام نوآوری وابسته است. از این رو، مقایسه تهران با خوشه‌های پیشرو باید بر سهم مؤلفه‌های اصلی، روند تغییرات آن‌ها و ارتباط میان تولید علم و خروجی‌های فناورانه متمرکز باشد.
تقویت پیوند دانشگاه، صنعت و سرمایه‌گذاری
مهراد با اشاره به الزامات توسعه نوآوری در کشور اظهار کرد: ارزیابی عملکرد دانشگاه‌ها نباید صرفاً به شمار مقالات و استنادها محدود بماند. این شاخص‌ها برای سنجش تولید و تأثیر علمی ضروری‌اند، اما ارزیابی نوآوری باید داده‌های مربوط به اختراع، همکاری دانشگاه و صنعت، ایجاد شرکت‌های فناور و سرمایه‌گذاری را نیز در بر گیرد.
وی افزود: سیاست‌های توسعه منطقه‌ای باید به پیوند میان دانشگاه‌ها، پارک‌های علم و فناوری، شرکت‌های نوآور و سرمایه‌گذاران توجه کنند. هدف صرفاً افزایش تعداد مراکز علمی در شهرهای مختلف نیست، بلکه باید شبکه‌هایی تقویت شوند که دانش، نیروی انسانی، فناوری و سرمایه را به یکدیگر متصل می‌کنند.
این استاد پیشکسوت دانشگاه شیراز خاطرنشان کرد: ارزیابی جایگاه شهرهای ایران با استفاده از داده‌های استاندارد و قابل مقایسه می‌تواند به شناسایی ظرفیت‌های منطقه‌ای و برنامه‌ریزی برای توسعه خوشه‌های جدید کمک کند. همچنین، شاخص‌های بین‌المللی باید ابزار تشخیص و یادگیری سیاستی باشند، نه هدف نهایی نظام علمی.
وی در پایان تأکید کرد: حضور تهران در میان ۱۰۰ خوشه برتر علم و فناوری جهان، ظرفیت علمی و فناورانه ایران را نشان می‌دهد؛ اما برای بهره‌گیری بیشتر از این ظرفیت، باید به توسعه اختراعات، تقویت سرمایه‌گذاری فناورانه و گسترش همکاری میان دانشگاه، صنعت و نهادهای فناور توجه کرد. تولید علم یکی از پایه‌های اصلی نوآوری است، اما تبدیل دانش به فناوری و ایجاد آثار اقتصادی و اجتماعی، به ارتباط مؤثر میان اجزای مختلف نظام علم و فناوری نیاز دارد.
اتمام خبر/
